شاخص ناکاموتو یک معیار کمّی برای سنجش میزان غیرمتمرکز بودن یک شبکه بلاکچین است. این شاخص نشان میدهد حداقل چند نهاد مستقل (مانند ماینرها، اعتبارسنجها یا گرههای شبکه) باید همدست شوند تا بتوانند عملکرد یک بلاکچین را مختل کرده یا کنترل آن را به دست بگیرند. هرچه این عدد بزرگتر باشد، کنترل شبکه میان اعضای بیشتری پخش شده و شبکه غیرمتمرکزتر و مقاومتر است؛ برعکس، عدد کوچکتر به معنی متمرکز بودن قدرت در دست تعداد کمی نهاد و آسیبپذیری بیشتر شبکه در برابر حملات یا سانسور است. این مفهوم در سال ۲۰۱۷ توسط بالاجی سرینیواسان (مدیر فنی سابق کوینبیس) معرفی شد و نام آن از خالق بیتکوین، ساتوشی ناکاموتو، گرفته شده است.
غیرمتمرکز بودن یکی از مزیتهای اساسی بلاکچین نسبت به سیستمهای متمرکز است. شاخص ناکاموتو به زبان ساده میزان پراکندگی قدرت در شبکه را کمیسازی میکند و به ما میگوید شبکه تا چه حد در برابر تسلط یا تبانی گروهی کوچک آسیبپذیر است. شبکهای با شاخص ناکاموتوی بالا به این معناست که کنترل شبکه به طور گسترده بین مشارکتکنندگان توزیع شده و هیچ فرد یا گروه کوچکی به تنهایی نمیتواند شبکه را مختل کند؛ بنابراین چنین شبکهای امنتر، قابلاعتمادتر و در برابر حملات مقاومتر است. برعکس، شاخص ناکاموتوی پایین هشدار میدهد که تنها با همدستی چند نهاد محدود میتوان شبکه را تحت کنترل درآورد یا آن را از کار انداخت که نشانگر تمرکزگرایی و ریسک بالاتر است.
از دیدگاه سرمایهگذاری، این شاخص اهمیت ویژهای دارد. سرمایهگذاران برای ارزیابی ریسک شبکهها به شاخص ناکاموتو توجه میکنند؛ شبکههایی با ضریب ناکاموتوی پایینتر معمولا متمرکزتر و آسیبپذیرتر بوده و ممکن است در بلندمدت کمتر قابل اعتماد باشند. در مقابل، شبکههایی که ضریب ناکاموتوی بالاتری دارند از توزیع قدرت بهتری برخوردارند و مقاومت بیشتری در برابر اقدامات مخرب دارند. به همین دلیل، آگاهی از این شاخص میتواند در تصمیمگیریهای سرمایهگذاری مفید باشد، زیرا نشان میدهد پروژه مورد نظر تا چه حد تمرکززدایی واقعی دارد و آیا خطر تسلط چند نهاد خاص بر آن وجود دارد یا خیر.
برای محاسبه شاخص ناکاموتو، ابتدا باید مهمترین نهادهای کنترلکننده در شبکه را شناسایی کنیم. بسته به نوع بلاکچین، این نهادها میتوانند ماینرها یا استخرهای استخراج (در شبکههای اثبات کار مانند بیتکوین) و یا اعتبارسنجها/ولیدیتورها (در شبکههای اثبات سهام مانند اتریوم و سولانا) باشند. سپس سهم قدرت هر یک از این نهادها در شبکه سنجیده میشود – مثلاً سهم نرخ هش هر استخر استخراج در کل شبکه بیتکوین، یا سهم میزان سهام هر اعتبارسنج در یک شبکه اثبات سهام.
پس از آن، نهادها بر اساس میزان نفوذشان مرتب شده و از بیشترین به کمترین لیست میشوند. آنگاه ما از بالای لیست شروع میکنیم و سهم قدرت نهادها را با هم جمع میکنیم تا به یک آستانهی بحرانی برسیم. این آستانه معمولاً برای حمله به شبکههای اثبات کار ۵۱٪ از قدرت کل شبکه (اکثریت مطلق) در نظر گرفته میشود.
در شبکههای مبتنی بر گواه اثبات سهام و الگوریتمهای تحمل خطای بیزانس، گاهی آستانهی حدود یکسوم (۳۳٪) نیز مورد توجه است، چرا که در چنین شبکههایی اگر بیش از یکسوم اعتبارسنجها تبانی کنند میتوانند از تولید بلوکهای جدید جلوگیری کنند و شبکه را از حالت فعال خارج سازند. به هر حال، تعداد نهادهای لازم برای عبور از این آستانه را شاخص ناکاموتو مینامیم.
به عنوان مثال، فرض کنید در یک شبکه اثبات کار، سه استخر استخراج بزرگ دارای سهمهای ۲۵٪، ۲۰٪ و ۱۵٪ از قدرت پردازش شبکه باشند. اگر این سه استخر با هم تبانی کنند مجموع قدرت آنها به ۶۰٪ میرسد که از ۵۱٪ بیشتر است، بنابراین میتوانند شبکه را تحت کنترل درآورند. در این وضعیت شاخص ناکاموتو برابر ۳ خواهد بود، چون حداقل ۳ نهاد (آن سه استخر) برای در خطر انداختن شبکه لازم است.
عدد ۳ نشان میدهد شبکه تا حدودی غیرمتمرکز است، اما اگر این عدد ۱ بود یعنی یک نهاد به تنهایی اکثریت قدرت را داشت (بسیار متمرکز)، و اگر ۱۰ بود یعنی نیاز به تبانی ۱۰ نهاد است که عدم تمرکز بسیار بیشتری را نشان میدهد.
مقایسه شاخص ناکاموتو در شماری از بلاکچینهای مطرح تا مه ۲۰۲۴ – هرچه ستون بلندتر باشد، آن شبکه غیرمتمرکزتر است. پولکادات (نارنجی) با حدود ۹۲ در صدر قرار دارد و شبکههایی مثل سولانا و آوالانچ نیز شاخص نسبتا بالایی دارند. در مقابل، پالیگان با عدد ۴ در انتهای این فهرست است که نشاندهنده تمرکز نسبی قدرت در آن است. (منبع داده: وبسایت nakaflow.io و Cointelegraph)
در ادامه، شاخص ناکاموتو را در چند پروژه شاخص و شناختهشده بررسی میکنیم و میبینیم این عدد برای هر کدام چقدر است و چه مفهومی دارد:
بیتکوین به عنوان قدیمیترین و بزرگترین ارز دیجیتال دنیا، اغلب به غیرمتمرکز بودن شهرت دارد. با این حال اگر به زیرسیستم استخراج آن نگاه کنیم، بخش عمده توان پردازشی شبکه در دست چند استخر بزرگ ماینینگ است. بر اساس دادههای اوایل سال ۲۰۲۵، شاخص ناکاموتوی بیتکوین تنها حدود ۲ است. این به آن معناست که در آن زمان فقط با همدستی دو استخر بزرگ استخراج میشد بیش از نیمی از نرخ هش بیتکوین را به دست گرفت و شبکه را عملاً تحت کنترل درآورد.
هرچند در عمل ماینرهای زیادی پشت این استخرها هستند و امکان تغییر استخر وجود دارد، ولی این عدد نشان میدهد که از منظر تمرکز قدرت استخراج، بیتکوین تا حدی متمرکز شده است. به عبارتی دو مجموعهی برتر ماینرها میتوانند امنیت شبکه را به چالش بکشند که هشداری برای تمرکزگرایی در بخش استخراج بیتکوین محسوب میشود.
اتریوم پس از بهروزرسانی مرج (سال ۲۰۲۲) از مکانیزم اثبات کار به اثبات سهام مهاجرت کرد. در شبکه اثبات سهام اتریوم، اعتبارسنجهایی که بیشترین اتر (ETH) استیکشده را دارند بیشترین نفوذ را در اعتبارسنجی بلاکها دارند. در حال حاضر بهدلیل رواج استخرهای استیکینگ و تجمیع سرمایه در پلتفرمهایی مانند لیدو (Lido) و صرافیهای بزرگ، تمرکز قابل توجهی در اعتبارسنجهای اتریوم ایجاد شده است. گزارشها نشان میدهد شاخص ناکاموتوی اتریوم نیز نزدیک به ۲ است، به این معنی که تنها با همکاری دو نهاد بزرگ (مثلاً بزرگترین استخر استیکینگ بههمراه یکی از صرافیهای مهم) میتوان بخش اعظم فرآیند اجماع اتریوم را مختل کرد.
این تمرکز در حوزه اعتبارسنجی یک نگرانی برای غیرمتمرکز بودن کامل اتریوم بهشمار میرود. البته باید توجه داشت که اتریوم از نظر تعداد نودهای شبکه همچنان بسیار پراکنده است و دهها هزار نود در سراسر جهان فعالیت دارند که از این منظر حتی از بیتکوین هم غیرمتمرکزتر است. با این حال، توزیع سهام و قدرت رأی در فرایند اجماع شاخص ناکاموتوی پایینی به اتریوم داده که نشان میدهد بهبود بیشتر در تمرکززدایی حاکمیت و اعتبارسنجی آن میتواند ضروری باشد.
سولانا یک بلاکچین نسل جدید با مکانیزم اثبات سهام نمایندگیشده (dPoS) است که به سرعت بالای تراکنش مشهور شده. منتقدان در گذشته سولانا را به متمرکز بودن متهم میکردند، اما اگر به شاخص ناکاموتوی آن نگاه کنیم، تصویر دقیقتری بهدست میآید. شاخص ناکاموتوی سولانا در سالهای اخیر بین ۱۹ تا ۳۴ در نوسان بوده است؛ به طور مشخص در اوت ۲۰۲۳ به اوج ۳۴ رسید و حوالی سال ۲۰۲4 این عدد حدود ۱۹ گزارش شده است. شاخص حدود ۱۹ یعنی برای متوقف کردن شبکه سولانا، حداقل ۱۹ اعتبارسنج بزرگ (از نظر میزان سهام نمایندگیشده) باید تبانی کنند تا به یکسوم کل سهام شبکه دست یابند و جلوی تولید بلوکهای جدید را بگیرند.
این رقم به مراتب بالاتر از بیتکوین و اتریوم است و نشان میدهد توزیع قدرت اعتبارسنجی در سولانا گستردهتر میباشد. به بیان دیگر، هیچ اعتبارسنج منفرد یا گروه کوچکشماری از ولیدیتورها در حال حاضر قادر به توقف شبکه سولانا نیستند و نیاز به همکاری تعداد زیادی از آنهاست که حاکی از غیرمتمرکزتر بودن نسبی فرآیند اجماع در این شبکه است. البته سولانا نیز در جنبههای دیگر (مثل تنوع مشتریهای نرمافزاری یا توزیع جغرافیایی نودها) هنوز جا برای بهبود دارد، اما از دید شاخص ناکاموتو وضعیت مطلوبتری نسبت به بسیاری از زنجیرههای همردهی خود دارد.
(نکته: برای مقایسه، شبکههایی مانند پولکادات شاخص ناکاموتوی بسیار بالایی کسب کردهاند – بنا بر برخی آمار حدود ۹۰ یا بیشتر – که ناشی از طراحی اجماع و توزیع یکنواخت سهام بین تعداد زیادی اعتبارسنج در آن شبکه است. این در حالی است که برخی شبکههای کوچکتر مانند پالیگان شاخصی در حدود ۴ داشتهاند، یعنی تنها چند تولیدکننده بلوک بزرگ میتوانند اکثریت شبکه را تشکیل دهند. چنین تفاوتهایی نشان میدهد شاخص ناکاموتو چگونه عدم تمرکز شبکهها را بهصورت عددی با هم قابل مقایسه میکند.)
جدول زیر شاخص ناکاموتو (Nakamoto Coefficient) بیست شبکهٔ بزرگ بلاکچینی را (بر اساس ارزش بازار) همراه با مدل اجماع، میزان تمرکز کیفی و تاریخ آخرین بهروزرسانی دادهها نشان میدهد. شاخص ناکاموتو تعداد حداقل نهادهای مستقلی را بیان میکند که برای مختلکردن اجماع شبکه باید تبانی کنند؛ هرچه این شاخص بزرگتر باشد، شبکه غیرمتمرکزتر است و کنترل آن دشوارتر خواهد بود. (برای شبکههایی مانند ریپل یا Toncoin که مدل اجماع متفاوتی دارند و دادهٔ قابل اعتمادی از شاخص ناکاموتو در دسترس نیست، مقدار «N/A» درج شده است.)
| رتبهبر اساس NC | شبکه | مدل اجماع | شاخص ناکاموتو (NC) | میزان تمرکز | تاریخ آخرین بهروزرسانی |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Polkadot (DOT) | اثبات سهام نامزدی (NPoS) | 176 | پایین (غیرمتمرکزترین) | فوریه ۲۰۲۵ |
| 2 | Avalanche (AVAX) | اثبات سهام (PoS) | 31 | متوسط رو به پایین | جولای ۲۰۲۵ |
| 3 | Cardano (ADA) | اثبات سهام (PoS) | 25 | متوسط | جولای ۲۰۲۵ |
| 4 | Solana (SOL) | اثبات سهام + تاریخ (PoS/PoH) | 21 | متوسط | جولای ۲۰۲۵ |
| 5 | Sui (SUI) | اثبات سهام (PoS) | 17 | متوسط | نوامبر ۲۰۲۴ |
| 6 | NEAR Protocol (NEAR) | اثبات سهام (PoS) | 11 | متوسط | نوامبر ۲۰۲۴ |
| 7 | Hedera (HBAR) | اثبات سهام + گراف (ABFT) | 8 | نسبتاً بالا | نوامبر ۲۰۲۴ |
| 8 | BNB Chain (BNB) | اثبات سهام مقتدرانه (PoSA) | 7 | بالا | نوامبر ۲۰۲۴ |
| 9 | Cosmos (ATOM) | اثبات سهام (PoS) | 7 | بالا | نوامبر ۲۰۲۴ |
| 10 | TRON (TRX) | اثبات سهام واگذارشده (DPoS) | 5 | بالا | جولای ۲۰۲۵ |
| 11 | Dogecoin (DOGE) | اثبات کار (PoW) + ادغامشده با LTC | 5 | بالا | مارس ۲۰۲۳ |
| 12 | Bitcoin (BTC) | اثبات کار (PoW) | 4 | بالا | جولای ۲۰۲۵ |
| 13 | Polygon (MATIC) | اثبات سهام (PoS) | 4 | بالا | نوامبر ۲۰۲۴ |
| 14 | Stellar (XLM) | اجماع فدرالی (SCP) | 3 | بالا | جولای ۲۰۲۵ |
| 15 | Ethereum (ETH) | اثبات سهام (PoS) | 2 | بالا | فوریه ۲۰۲۵ |
| 16 | Litecoin (LTC) | اثبات کار (PoW) | 2 | بالا | مارس ۲۰۲۳ |
| 17 | Bitcoin Cash (BCH) | اثبات کار (PoW) | 2 (برآورد) | بالا | مارس ۲۰۲۳ (تقریبی) |
| – | XRP Ledger (XRP) | اجماع فدرالی (Ripple) | N/A (ناموجود) | بالا | N/A |
| – | Toncoin (TON) | اثبات سهام (PoS) | N/A (ناموجود) | متوسط | N/A (≈ اکتبر ۲۰۲۴) |
توضیحات: شبکه Polkadot با شاخص ناکاموتو ۱۷۶ غیرمتمرکزترین شبکه در این فهرست است و برای بهخطرانداختن آن، تبانی ۱۷۶ اعتبارسنج مستقل لازم است. این مقدار بهطور قابل توجهی از سایر شبکهها بالاتر است (بهعنوان مثال، Solana حدود ۲۱ و Avalanche حدود ۳۱ است). در مقابل، بیتکوین و اتریوم دارای پایینترین ضرایب ناکاموتو در بین پروژههای مطرح هستند؛ بیتکوین حدود ۳ تا ۴ (وابسته به تمرکز استخرهای ماینینگ) و اتریوم فقط ۲ است، یعنی کنترل شبکه اتریوم عملاً در اختیار دو مجموعه بزرگ سهامگذار (مانند استخر Lido و صرافیها) قرار دارد. همچنین شبکههایی مانند لایتکوین و بیتکوینکش نیز بسیار متمرکز بوده و طبق آمار، تنها ~۲ استخر ماینینگ بیش از نیمی از توان پردازشی آنها را کنترل میکنند.
شبکههای ریپل (XRP Ledger) و Toncoin مدلهای اجماع متفاوتی دارند و شاخص ناکاموتوی سنتی برای آنها قابل محاسبه یا گزارش دقیق نیست (در ابزارهای موجود مقدار «no data» گزارش شده است). با این حال به لحاظ کیفی، تمرکز در این شبکهها بالا است؛ بهطور مثال شبکه XRP از مکانیزم اجماع فدرالی استفاده میکند و اعتبارسنجهای محدودی (معروف به UNL) در آن نقشی کلیدی دارند که میتواند ریسک تمرکز را افزایش دهد. شبکه Toncoin نیز هرچند بیش از ۳۸۰ اعتبارسنج فعال دارد، اما نیاز به سهام اولیه بسیار بالا (حداقل ۳۰۰ هزار TON) برای ورود اعتبارسنجها باعث شده تمرکز ثروت و قدرت رأی در آن قابل توجه باشد. بنابراین در جدول فوق این موارد با N/A (ناموجود) نشان داده شدهاند.
بر اساس شاخص ناکاموتو، Polkadot غیرمتمرکزترین شبکه در بین پروژههای بزرگ کنونی است، در حالی که شبکههایی نظیر اتریوم، بیتکوینکش و لایتکوین (با NC حدود ۲) از لحاظ اجماع، متمرکزترین بهشمار میآیند. این بدان معناست که شبکه پولکادات در برابر حملات و تبانی مخرب مقاومت بیشتری دارد، در حالی که شبکههایی با NC پایینتر در معرض ریسک تسلط تعداد کمی مشارکتکننده بر فرایند تولید بلاک و تأیید تراکنشها هستند. توجه شود که شاخص ناکاموتو تنها یکی از معیارهای تمرکززدایی است و برای ارزیابی کامل باید جنبههایی مانند تعداد کل نودها، توزیع جغرافیایی آنها، تنوع نرمافزارهای کلاینت و مکانیزم حاکمیتی شبکه نیز در نظر گرفته شود.
منابع و مراجع این جدول:
شاخص ناکاموتو میتواند به عنوان یکی از ابزارهای تحلیل فاندامنتال شبکههای بلاکچینی مورد استفاده سرمایهگذاران قرار گیرد. شبکهای با ناکاموتوی بالا عموماً امنتر و غیرمتمرکزتر تلقی میشود و احتمال اینکه یک اختلال عمده توسط تعداد کمی بازیگر در آن رخ دهد کمتر است. در مقابل، شبکهای که ناکاموتوی پایین دارد از دید سرمایهگذاری پرریسکتر ارزیابی میشود، زیرا نشان میدهد قدرت شبکه در دستان تعداد محدودی نهاد متمرکز شده و اگر هر یک از آنها دچار مشکل شوند (یا تبانی کنند) کل شبکه و داراییهای کاربران در معرض خطر قرار میگیرد. بنابراین، هنگام ارزیابی یک پروژه بلاکچینی برای سرمایهگذاری بلندمدت، توجه به شاخص ناکاموتوی آن میتواند دید خوبی از سطح تمرکززدایی و مقاومت شبکه در برابر حملات بدهد.
البته باید به خاطر داشت که شاخص ناکاموتو تنها یکی از معیارهای سنجش غیرمتمرکز بودن است و همه چیز را درباره امنیت یا کیفیت یک پروژه نشان نمیدهد. این شاخص معمولاً روی یک بعد (مثلاً توزیع اعتبارسنجها یا ماینرها) متمرکز میشود و ممکن است جنبههای دیگر مانند تنوع نرمافزارهای کلاینت، پراکندگی جغرافیایی نودها، یا تمرکز مالکیت توکنها را در بر نگیرد.
از این رو، سرمایهگذاران آگاه علاوه بر شاخص ناکاموتو، سایر فاکتورهای بنیادی را نیز بررسی میکنند. با این وجود، آشنایی با شاخص ناکاموتو و در نظر داشتن آن به شما کمک میکند میزان غیرمتمرکز بودن و تابآوری شبکههای بلاکچینی مختلف را بهتر بسنجید و این اطلاعات را در تصمیمگیری سرمایهگذاری خود مدنظر قرار دهید. به بیان ساده، اگر دو پروژه از جهات دیگر مشابه باشند، پروژهای که شاخص ناکاموتوی بالاتری دارد احتمالاً غیرمتمرکزتر، امنتر و کمتر وابسته به چند بازیگر خاص است و میتواند گزینه کمریسکتری برای سرمایهگذاری بلندمدت باشد.
شاخص ناکاموتو ابزاری مفید برای سنجش کمی غیرمتمرکزسازی در بلاکچینها است که با یک عدد ساده نشان میدهد کنترل شبکه میان چند نفر/نهاد توزیع شده است. این شاخص به خصوص در مقایسه پروژهها و ارزیابی ریسکهای مرتبط با تمرکز یا تمرکززدایی شبکهها کاربرد دارد. یک سرمایهگذار میتواند با درک این شاخص و بررسی آن در کنار سایر شاخصهای فنی و مالی، تصمیمهای آگاهانهتری بگیرد و پروژههایی را برگزیند که از لحاظ ساختاری مقاومتر و منطبقتر با فلسفه تمرکززدایی فناوری بلاکچین هستند.
شاخص ناکاموتو و تعاریف و اعداد ذکر شده در این نوشتار بر اساس منابع معتبری همچون گزارشهای کوینتلگراف، کویندسک، بلاگ آموزشی لجر و مستندات تحلیلی شبکه سولانا ارائه شدهاند که در متن به طور دقیق به آنها ارجاع داده شده است. این منابع تأیید میکنند که شاخص ناکاموتو چگونه در عمل برای ارزیابی غیرمتمرکز بودن شبکههایی نظیر بیتکوین، اتریوم و سولانا به کار میرود و چرا این معیار برای علاقهمندان و سرمایهگذاران حوزه رمز ارزها حائز اهمیت است.
